Prof. Dr. Önder Bilgi Karadeniz kiyilarinda yasayanlarla akraba olan Ikiztepe halklarinin Hint-Avrupa kökenli oldugunu ileri sürmektedir.
Ikiztepe’de ele geçen hayvan-bitki kalintilari, bölgede temel geçim seklinin tarimdan çok avcilik, hayvancilik ve balikçiliga dayandigini göstermektedir. Ayni zamanda metal isçiligi, dericilik ve dokumacilikta da ileri olduklari anlasilmaktadir. Özelle metal isçiligi çok özel bir yere sahiptir. Erken Tunç Çagi II mezarlarindan ele geçen 1000’den fazla metal buluntu içerisinde silah (mizrak ucu, balta, hançer, ok ucu,), alet (delici, kesici, ustura, keski, kalem, masak kanca, igneler), taki (halhal, bilezik, küpe, yüzük, pendantif= sarkitma gerdanlik) ve semboller (ikili veya dörtlü sarmal ve boynuzlu plakalar) dikkati çeker.
Metal isçiligine dair çok açik kanitlar (atölyeler, potalar, kaliplar, bileyi taslari, tonlarca cüruf atiklar) bulunmustur.
Ikiztepe nekropollerinde (mezarlik) ele geçen çok sayida ve çesitte silah, taki ve sair buluntular, Erken Tunç Çagi'nda Karadeniz kiyisinda yasayan bu halk ile Karadeniz’in diger halklari ve Orta Anadolu halklari arasinda kültürel-ticari iliskiler, gömü gelenekleri ve etnik olusum açisindan önemli baglantilar ortaya çikarmaktadir.
Ikiztepe Erken Tunç Çagi III Mezarligi Buluntulari
Sadece Erken Tunç Çagi III dönemine ait 634 mezar üzerinde çalisilmistir. Gömüt verilerinin cinsiyete ve yasa özgü bazi özellikler göstermelerinin yani sira gerek mezarlik alaninin kullanilisi gerekse prestij esyalarinin ve ayricalikli mezarlarin varligi nedeniyle siniflasma asamasinda bir topluluga ait ipuçlari tasidigi görülmektedir.
Ayricalikli Gömütler: Gömütler arasinda bazilari mezar esyalarinin zenginligi, mezar esyalarinin düzenlenisindeki özen ve farklilik, yas ve cinsiyetle uyumsuz esyalarin seçimi gibi bir takim kriterler ile degerlendirildigi zaman diger mezarlardan ayrilmaktadir. Bu durum toplumsal yapinin isleyisine dair bazi ipuçlari vermekte, sinifsal ayrimin Ikiztepe’de halklari arasinda da basladigini göstermektedir.
Asi Boyasi: Ikiztepe gömüt gelenekleri içinde karsimiza çikan bir baska özel uygulama ölülerin üzerine asi boyasi serpilmesidir. Bölgede toplam 11201 mezarda asi boyasi serpilmesi gelenegini görmekteyiz.
Dörtlü Sarmal Plakalar: Ikiztepe’de Erken Tunç Çagi III dönemi mezarlik buluntulari arasinda ele geçirilen Ikili ve Dörtlü Sarmal Plakalarin islevleri net olarak belli olmamakla birlikte sayginlik nesneleri arasinda yer aliyor olmalari düsünülmektedir. Toplam 15 adet dörtlü sarmal, 3 adet de ikili sarmal ortaya çikarilmistir. Kabartmali törensel mizrak ucu veya dörtlü sarmal plakalar yüksek arsenik içeren bakirdan yapilmistir.
Ikili ve dörtlü sarmal plakalarin genelde genç ve eriskin mezarlarinda ele geçmis olmasi ve bunlarin mizrak uçlari ile beraber bulunmasi bu plakalarin savasçi kültürünün bir parçasi olabilecegini düsündürmektedir. Normalde kadinlara ait olmayan bu gelenegin örneklerinin 50 yas üstü kadinlarda da görülmesi, kadinlarin ileri yaslarda erkeklere taninan bir takim ayricaliklara sahip olabildikleri seklinde yorumlanabilir.
Ikiztepe iskeletlerinde sikça rast gelinen kafa yaralanmalarinin çogunlukla eriskin erkeklerde görülmesi ve ölümle sonuçlanan bu yaralanmalarin kesici, delici ve küt silahlardan kaynaklanmis olmasi, Ikiztepeli erkeklerin içinde yer aldigi bir savas durumuna yorumlanmistir.
Trepanasyon Uygulamasi
Ikiztepe’de hepsi ETÇ III dönemine ait toplam 7 iskelete ait kafataslarinda trepanasyon (beyin ameliyati) izlerine rastlanmistir. Iskeletlerin hepsi eriskin sinifa ait bireylerdir. Bunlardan genç eriskin bir kadina ve cinsiyeti belirsiz eriskin bir erkege ait olan disindakilerin hepsi erkek iskeletleridir. Erkeklerden biri genç eriskin, ikisi eriskin, ikisi ise 50 yas üzeri bireylerdir. Toplam 7 birey için bes farkli yatis yönünün varligi trepanasyon uygulanan bireylerin belirli bir yön tercih edilmeden gömüldüklerini gösterir sekildedir.
Ikiztepe Yerlesiminin Mimari Özelikleri
Kalkolitik Çagdan itibaren ahsap mimari uygulan Ikiztepe’de bu mimarinin çaglar boyu Karadeniz bölgesinde sürekliligini korudugu görülmektedir.
Tarihöncesi dönemlere iliskin tabakalarda tespit edilen bu yapi teknigi, günümüzde Karadeniz bölgesinde "çanti" adi verilen mimari gelenegin bilinen ilk örnekleridir. Bu yapilar, üst üste dizilen tomruklarin köselerde “geçme” teknigiyle birlestirilmesiyle insa edilmistir.
Ikiztepe mimarisinde ana malzeme ahsaptir. Ahsap evler gruplar halinde ama ayrik düzende köy içine serpistirilmistir. Yapilar genelde dörtgen planda, 25 ile 70 metrekarelik alanlara sahiptir. Evlerin tabanlari sikistirilmis kille yapilmistir. Bazi yapilarin ise zemini ahsaptandir. Yapilar kesinlikle tas temel üzerine oturmamaktadir. En alt sira tomruklarin çürümemesi için alta gelis güzel yassi taslar konmustur. (ETÇ I’de)
Tabanlari sivalidir ve ahsap duvarlari günümüze ulasmamis olan yapilarin planlari, sivalar ve dikme delikleri izlenerek anlasilabilmektedir.
Çatinin ise yine ahsaptan yapildigi; ters ya da düz çatalli ahsap kafesin üstüne de su geçirmemesi için kurutulmus saz ve ot dösendigi tahmin edilmektedir. Tomruklarin aralari soguk geçirmemesi için disardan sivanmistir. Yapilarin tek ya da çok gözlü oldugu görülmektedir. Girislerde ahsap direklerle tasinan sundurmalar bulunmaktadir.
Yapilarda pencere olup olmadigi bilinmiyor. Günümüz ahsap yapilarindan hareketle dama yakin küçük pencereler oldugu sanilmaktadir.
Ahsap kapilarin rahat açilabilmesi için girislere tas ya da kil söveler yerlestirilmistir.
Yapilarin içinde firin ve ocak yerleri bulunmamistir. Nispeten büyük ocak ve firinlar avlularda bulunmaktadir. Avlularin üzeri kismen sundurma ile kapatilmistir Bu firinlarin hemen yaninda kilden yapilmis isliklerin var olusu günlük yasamin yapi içlerinden çok avlularda geçtigini isaretlemektedir. Çogunlukla her yapinin çitle sinirlandirilmis bir avlusu vardir. Avlulu yapilardan birinde çok sayida idolün bulundugu bir firina rastlanmis ve burasi çevresiyle birlikte kutsal alan kabul edilmistir.
Birçok ailenin ortak kullandigi avlularda çömlek imalatindan idol üretimine, maden dökümünden yemek pisirmeye kadar bir dizi faaliyet yürütülür, dinsel törenler gerçeklestirilir, ayni zamanda ahir olarak kullanilirdi.
Ahsap mimari, Karadeniz Bölgesinde Samsun civarinda yer alan Eski Tunç Çagi yerlesimlerinden Ikiztepe disinda, Dündartepe ve Tekkeköy’de de ayni gelenege bagli olarak ortaya çikmaktadir. Bu konutlar kalin agaç gövdelerinin çanti teknigi ile yükseltilmeleri ve üstlerinin semer ya da besik dam türünde bir çatiyla kapatilmasi sonucu olusmus, tek veya çiftgözlü, avlulu veya avlusuz yapilardan olusur.
Ahsap mimari pek fazla degisiklige ugramadan ETÇ II ve III. Evrelerinde de varligini sürdürür. Ilk Tunç Çagi III. Evre mimarisine iliskin örnekler Tepe III’ ten gelmektedir. Ahsap evler gruplar halinde ama ayrik düzende köy içine serpistirilmistir. Yapi planina baktigimizda tek ya da çok gözlü oldugu görülmektedir. Girisin oldugu duvarin dis önüne, ahsap direklerle tasinan bir sundurma insa edildigi, direk deliklerinin izlerinden anlasilmaktadir.
Erken Tunç Çagi’nda Karadeniz
Karadeniz’in Erken Tunç Çagi kültürü ile ilgili bilgilerimiz bölgenin sadece orta kesiminden gelmektedir. Dogu ve bati Karadeniz kesimleri ile ilgili bilgilerimiz yok denecek kadar azdir.
Orta Karadeniz kesimi tarima uygun topraklari (Çarsamba ve Bafra ovalari gibi) ile Erken Tunç Çagi sürecinde yerlesimlerin yogunlastigi alan olmalidir. Bu çagda bölgede nehir tasimaciligi önemli bir faaliyet olarak karsimiza çikmaktadir. Kizilirmak ve Yesilirmak akarsulari bölgede sadece iklimsel ve topografik anlamda etkili olmakla kalmayip, tasimacilik açisindan da önemli bir olgudur. Son yillarda bölgede devam eden yüzey arastirmalari bu çagda bölgede yerlesim sayisinin hiç te az olmadigini göstermistir.
Ikiztepe kazilari isiginda Erken Tunç Çagi Orta Karadeniz’de M.Ö. 3200-2800 tarihleri arasina tekabül eder ve bu kültürün yöreye özgü ahsap-kerpiç/çamur mimarisi ve keramigi ile karakterize edilir.
Kirk yildan bu yana Ikiztepe’de kazi yapanlar, yörenin bu dönemde Güneydogu Avrupa ve Karadeniz civarindaki büyük bir kültürün izlerini tasidigini öne sürmektedirler. Onlara göre Ikiztepe kültürünün genis çapli yayilimi Karadeniz merkezli bir deniz ticareti ile olmaktadir.
Yararlanilan kaynaklar:
Davut Yigitpasa, Ondokuz Mayis Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü
Ulug Bahadir Alkim, Birinci ve Ikinci Dönem Ikiztepe Kazilari (1983)
Önder Bilgi, Samsun Ikiztepe Arkeolojik Kazilari Tepe III çalismalari (1993-94).
Önder Bilgi, Ikiztepe Kazilarinin 1999 Dönemi Sonuçlari, Kazi Sonuçlari Toplantisi 2000
Önder Bilgi, Ikiztepe Kazilarinin 2000 Dönemi Sonuçlari, Kazi Sonuçlari Toplantisi 2001
Tahsin Özgüç, Samsun Hafriyatinin 1941-1942 Yili Neticeleri, III, TTKong. 1948
I.K.Kökten, N. Özgüç, T. Özgüç, Samsun TTK Raporu, Belleten 1945
