Tarih tekerrür ediyor. 107 yil önce Rus harp gemileri, Karedeniz kiyilarini Hopa’dan baslayarak Sile’ye kadar neredeyse tüm iskeleleri bombalamisti, deniz araçlarini batirmis ve Ünye dâhil bir çok kenti top atisina tutmuslardi.
Birinci Dünya Savasi’nin basladigi 1915 yili baslarindan itibaren Karadeniz kiyisinda Rus bombardimanlarina hedef olan kentlerin basinda Samsun ve Trabzon gelmekteydi.
Tirebolu, Ünye ve Fatsa bu dönemde çesitli defalar saldiriya maruz kalmisti.
[Ayrintili bilgi için bakiniz: “Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi”, Genel Kurmay Harp Dairesi Baskanligi Resmi Yayinlari, Ankara 1970, cilt VIII, s. 138]
Birinci Dünya Savasi
Osmanli Devleti’nin Almanya yaninda saf tutarak Birinci Dünya Savasi’na girmesinin en önemli sebebi 29 Ekim 1914'te Karadeniz'deki Rus limanlarina karsi Osmanli savas gemilerinin gerçeklestirdigi saldiridir. Karadeniz Baskini olarak bilinen bu saldiri, Almanya tarafindan desteklenmis ve Osmanli Harbiye Naziri Enver Pasa ile Alman Amiral Wilhelm Souchon tarafindan planlanmistir. Olayin ayrintisi su sekildedir:
Birinci Dünya Savasinin arifesinde ittifak arayislarina giren Osmanli Devleti, 2 Agustos 1914 tarihinde Almanya ile gizli bir antlasma imzalamistir. Bu antlasmaya göre Osmanli Devleti, Rusya’yla askerî bir çatismaya girmesi hâlinde Almanya’nin yaninda savasa girmeyi taahhüt etmistir. Ne var ki antlasmanin imzalanmasinda hemen sonra Almanya, Rusya’ya karsi savas ilân etmis olmasina ragmen Osmanli Devleti, seferberligini tamamlamadigi gerekçesiyle savasa girmemistir. Yaklasik üç ay sürecek olan bu dönemin sonunda Osmanli Devleti, Almanya’dan satin aldigini duyurarak donanmasina kattigi Yavuz ve Midilli gemilerinin öncülügünde, 29 Ekim 1914 tarihinde Rusya’nin güney sahillerini bombardiman ederek savasa dâhil olmustur.
Bu süreçte, 29 Ekim 1914’te sancak gemisi Yavuz, mayin gemisi Nilüfer, Samsun ve Tasoz muhriplerince Sivastopol’a harekât düzenlenmistir. Midilli ve Berk-i Satvet gemilerince Kerç Bogazi ve Novorrosisk, Hamidiye tarafindan Kirim’in güney kiyisi Kefe (Feodosya) bombardimana tutulmus, Gayret-i Vatâniye ve Muâvenet-i Milliye muhriplerince top ve torpido taarruzu ve mayin döküsü yapilmistir. Bu saldirilarda Midilli tarafindan, Novorossisk ve Poti arasinda bulunan petrol, gaz ve bugday depolari tahrip edilmis, ulastirma amaciyla kullanilan 14 nakliye araci da batirilmis, Berk’ten açilan ates ile Novorossisk telsiz istasyonu hasara ugratilmis, Gayret ve Muavenet tarafindan iki Rus gambotundan biri imha edilmis, diger biri de hasara ugratilmistir. Odessa’da bes adet petrol sarnici havaya uçurulmus ve bes adet Rus gemisine ise önemli derecede hasar verilmistir. Bu bombardimanla Osmanli Devleti Birinci Dünya Savasina fiilen girmistir.
(Kaynak: Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Osmanli Imparatorlugunun Siyasi ve Askeri Hazirliklari ve Harbe Girisi, C: I, Genelkurmay Basimevi, Ankara 1970, s. 86. Ayrica bu eserde Batum’dan Of’ta bulunan yaklasik 200 yaraliyi almak için yola çikan ve 30 Mart 1916 sabahi Rize’yi geçen Portuga adli bir Kizilhaç gemisinin bir Alman denizaltisi tarafindan torpillenerek batirildigi, bu ve muhtelif saldirilarda çok sayida insan kaybina yol açildigi yer almaktadir.)
1 Kasim 1914’te Ruslar Kafkas Cephesinden taarruza geçmislerdir. Hem havadan hem de denizden Karadeniz’deki iskeleler, özellikle de kömür ihraç eden limanlar bombardimana tutulmus ve bu süreç Rize’den Karadeniz Eregli’sine degin uzanan kiyilarin, Ruslar tarafindan 21 Mart 1915’ten 19 Subat 1916‘a kadar süren bombalanmasiyla devam etmistir.
Çanakkale Cephesi disinda tüm cephelerde savasi kaybeden Osmanli devleti imparatorluga ait topraklari fiilen kaybetmistir. Savastigi cepheler içinde, gelecege yönelik kalici sonuçlari olan önemli gelismelerden biri de Kafkas Cephesi’nde yasanmistir. Savasin patlak vermesiyle birlikte Rus donanmasi Karadeniz’deki Osmanli limanlarini ve kiyi sehirlerini bombalamaya baslamis, ilerleyen safhalarda Ruslar Karadeniz’in Dogu Kiyilarini ve Dogu Anadolu’nun bir kismini isgal etmislerdir.
Karadeniz’in kiyi seridindeki Rus ilerleyisi karsisinda, Bati’ya dogru kitlesel göçler baslamis, bombardimanda ölenlerden çok daha fazlasi bu göçlerde hayatini kaybetmistir.
Atesin içinden kaçarak Bati’ya siginan göçmenlerden bir kismi da Ünye’de kalmistir. Ünye’de kalanlarin çocuklarindan derledigimiz öykülere geçmeden önce, Karadeniz’deki savasa ve Ünye’deki Rus bombardimanina deginmek yerinde olacaktir.
Karadeniz’de Rus Harbi
Osmanli donanmasi son dönemde oldukça ihmal edilmis, önemli birimleri Istanbul Haliç’te kizaga alinmis durumdaydi. Alman destegine ragmen Karadeniz'deki deniz gücü Ruslarin lehine bulunuyordu. Osmanlilarin üç muharebe gemisi, bir muharebe kruvazörü, üç kruvazör, iki torpido kruvazörü, sekiz muhrip, 10 torpidobot, 17 gambot, 17 motorgambot ve 20'ye yakin yardimci gemisi bulunmaktaydi. (Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, cilt VIII, s. 27)
Ruslarin ise, Pasifik ve Baltik deniziyle birlikte Karadeniz’de önemli bir deniz üssü bulunmaktaydi. Karadeniz’de alti muharebe gemisi, 26 muhrip, torpidobot ve onbir denizalti gemisi ile birçok yardimci gemisi vardi. Ruslarin Karadeniz’de baslica üssü Sivastopol’da bulunmakta, Odesa, Novorosiski, Batum, Poti, Kerç ve Oçakof üsleri de ikinci derecede gelmekte idi. (Adi geçen eser, cilt VIII, s. 38.)
Karadeniz’deki Rus donanmasi Trabzon ve Samsun gibi sehir merkezindeki önemli noktalardan baska Zonguldak, Inebolu, Sinop, Terme, Çarsamba, Ünye, Fatsa ve Tirebolu kazalarini ve yerlesim birimlerinin limanlarinda ve açiklarinda demirli ve seyir halindeki yük gemilerini de hedef seçmislerdi.
Bombardimana maruz kalan yerlesim birimlerindeki Belediyeler, Liman Daireleri, Muhasebe Daireleri ve Ticaret odalari tarafinda düzenlenen hasar tespit defterlerine göre hasarin mahiyetini ve miktarini orijinal belgelere istinaden ortaya koymaktadir. Belgelere göre Ünye ve çevresinde neresi hasar görmüs ve devlet tarafindan ne kadari karsilanmistir, hasar tespit defterlerinde kayitlidir.
Birinci Dünya Savasi’nda Ünye
19. yüzyilda Ünye ve çevresinin sosyo-ekonomik durumu degisecektir. Ünye’de 1800’lü yillarin basinda meydana gelen büyük yangin, kenti olumsuz etkilemis, konutlarin çogu kullanilamaz hale gelmistir. Öte yandan Osmanli Imparatorlugu ile Rusya arasindaki 1768-1774 Osmanli-Rus Savasi’ni sona erdiren ve Osmanli Devleti‘nde önemli toprak kayiplarina yol açan Küçük Kaynarca Antlasmasi’ndan sonra buharli yabanci ticari gemilerin Karadeniz’e girmeleri, Ünye deniz ticaretini dumura ugratmistir.
4 Ekim 1853-30 Mart 1856 tarihleri arasinda cereyan eden Kirim Savasi ve Osmanli’nin Ruslari durdurmak amaciyla Ingiltere'den dis borç almasi gibi etkenlerle tüm Osmanli ülkesi yeni bir evreye girmistir. Yari-sömürge konumuna düsen Osmanli ekonomisi büyük bir yikimla karsi karsiyadir. Ekonominin olumsuz etkilerine Birinci Dünya Savasinin sicak çatisma ortami da eklenince, bombardiman altindaki Ünye tablosu iyice netlesir.
Ünye’de Ruslarin Bombaladigi Yerler
Rus harp gemileri 10 Haziran 1915’te Ünye açiklarinda bulunan yük gemilerine saldirdilar. Ünye liman dairesinin 23 Haziran 1915 tarihli hasar tespit raporuna göre alti tane yüklü gemi bombardimana maruz kalmis bulunuyordu. Saldiriya ugrayan gemilerin dört tanesi sandal iki tanesi de Kotra türü gemiydi. Bunlarin tamami Ünyeli gemicilere aitti. Gemilere yönelik yapilan bombardimanda insan kaybi olmazken, hasarin maliyeti toplam 33.860 kurus degerinde tespit edildi. Ünye sehir merkezine ise herhangi bir saldiri olmadi.
[Kaynak: Basbakanlik Osmanli Arsivi. DH.I.UM. E/37-74-4, Hasar tespit defteri. 10 Haziran 1331 ( 23 Haziran 1915). Aktaran Prof. Dr. Osman KÖSE, Ruslarin Samsun’u Bombardimani, (1915)]
Ruslar, yük gemilerine yönelik bu saldiridan sonra Temmuz ayinda Ünye’yi daha kapsamli olarak bombardimana tuttular. Bu defa Ünye açiklarindaki deniz hedeflerinden baska sehir merkezini de topa tuttular. Sehir merkezinde Belediye Caddesi ile Köprübasi Caddesi bombardimandan isabet alan noktalardi. Fakat bombardiman hafif zayiatlarla atlatildi ve insan kaybi olmadi. Belediye caddesinde dört tane magaza ve iki dükkan duvari yikilirken, Köprübasi caddesinde de bir ev ve bir tane de magaza hafif bir sekilde hasara ugradi. Yine belediyeye ait yük iskelesi de hasara ugrayan yerler arasindaydi. Saldiriya ugrayan dokuz hedeften iki tanesi Ünyeli Rumlara ait magazalardi. Belediyenin 26 Temmuz tarihli raporuna göre sehir merkezindeki hasarin toplami 6700 kurus degerindeydi.
(BOA. DH.I.UM. E/37-74-12, Hasar tespit defteri. 25 Temmuz 1331 ( 7 Agustos 1915). Akt. O. Köse, age.)
Hasar tespit defterinin bir baska transkripsiyonunda bombalanan dokuz hedeften dört tanesinin Rumlara ait oldugu belirtilmistir.
(HR.HMS.ISO 224/84, Sabri BACACI, T.C Cumhurbaskanligi Devlet Arsivleri Baskanligi, Dosya Envanter Tasnif Sube Müdürlügü, Istanbul )
Sehir merkezinin bombardimani günü, Ruslar en büyük zayiati Ünye açiklarinda çesitli noktalarda seyir halinde veya beklemekte olan yük gemilerine saldirarak yaptilar. Toplam 29 gemi bombardimana maruz kaldi. Bunlardan 22 tanesi karada çekili bir vaziyette dururken, dört tanesi sahilde demirli, bir tanesi Ceviz deresi, bir tanesi Polathane ve bir tanesi de Akçakale’de saldiriya ugradi.
Karada çekili olan gemilerin yüklü olmamasi maddi hasarin fazla olmasini engelledi. Yük gemilerinden 22 tanesi Ünyeli gemicilere ait bulunuyordu. Hasar gören gemilerin üç tanesi sandal, sekiz tanesi kotra, bir tanesi çirnik, 14 tanesi çapar, iki tanesi motor ve bir tanesi filike türü gemiydi. Bombalanan gemilerin üç tanesi ise Ün yeli Rum gemicilere aitti. Liman dairesinin 8 Ekim tarihli tespitine göre, gemilerdeki toplam hasarin kiymeti 54840 kurus olarak tespit edildi.
(BOA. DH.lUM. E/37-74-13, Hasar tespit defteri. 25 Temmuz 1331 11 Agustos 1915, Akt. O Köse, age, s. 68)
Kaynak: Basbakanlik Osmanli Arsivi: Sabri BACACI, Arastirmaci, T.C Cumhurbaskanligi Devlet Arsivleri Baskanligi, Dosya Envanter Tasnif Sube Müdür V. Istanbul
Haftaya: Bombalanan Ünye yerlesimleri: Kimlere aitti, hasarlari ne kadardi?
Rus bombardimaninda Ünye'ye düsen bir top güllesi; nereye, ne zaman düstü, nasil bulundu ve simdi nerede?
ÜNYE TARIH ARASTIRMA GRUBU
AHMET KABAYEL – AHMET DERYA VARILCI
