Tarih tekerrür ediyor, demistik. Rus Çari I. Nikolay St. Petersburg'da 9 Ocak 1853 tarihinde Osmanli Imparatorlugu’nu “Hasta adam” olarak niteliyordu. Art arda gelen savaslar nedeniyle toprak kaybeden ve Avrupa'nin mali kontrolüne giren Osmanli çareyi Almanya’nin yaninda Dünya Savasi’na girmekte bulmustu. 107 yil önce Çarlik Rusyasi’na karsi baslatilan deniz savasinin geregi Rus harp gemileri, Karedeniz kiyilarini Hopa’dan baslayarak Sile’ye kadar bombalamis, deniz araçlarini batirmis ve Ünye dâhil bir çok kenti top atisina tutmuslardi. Akabinde Trabzon’a kadar olan kiyi seridini isgal etmislerdi.
[Ayrintili bilgi: “Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi”, Genel Kurmay Harp Dairesi Baskanligi Resmi Yayinlari, Ankara 1970, cilt VIII, s. 138]
Tarihin cilvesine bakin ki, Osmanli’yi “Hasta adam” olarak niteleyen Çarlik Rusyasi Osmanli’dan önce yikildi. (Ekim 1917 Bolsevik Devrimi).
3 Mart 1918 yilinda imzalanan Brest Litovsk Antlasmasi’yla Bolsevikler, Çarlik Rusyasi’nin isgal ettigi Anadolu topraklarindan kosulsuz çekildiler. Troçki’nin imzasiyla terk edilen Dogu Karadeniz kiyilarina yeniden, bu defa tersi bir göç hareketi baslamistir.
Osmanli devleti ise bu tarihte fiilen tükenmis, topraklari Itilaf devletleri tarafindan isgal edilme asamasina gelmistir. (Ekim 1918 Mondros Mütarekesi).
Mondros Mütarekesi’nden yaklasik bir yil sonra Osmanli’nin Anadolu’ya sikisan topraklari da Itilaf devletleri tarafindan isgal edilmis ve Sevr Antlasmasi’yla bu durum dikte edilmeye çalisilmistir.
Savas ve Acilar
Ukrayna’da bombalanan kentleri; açlik, hastalik ve ölüm haberlerini izliyoruz, tipki Körfez Savasi’ndaki gibi…
Mustafa Kemal Atatürk’ün “Milletin hayati tehlikeye maruz kalmadikça savas bir cinayettir.” sözünü hatirliyoruz bir kez daha…
Savas yeniden kapimizda. 107 yil sonra savas gemileri Karadeniz’de yeniden boy göstermeye basladi.
Rusya yeniden savas meydanlarinda.
Çarlik düzenini yikan Bolseviklerin kurdugu Sovyetler Birligi 30 yil önce çöktü.
Artik Bati’ya entegre olmaya çalisan, ancak rakip bir güç olarak ortaya çikan bir Rusya var. Arka bahçesi Ukrayna’yi Batililara yedirmek istemiyor. Bir saldiri baslatti, 2014’te deki Kirim isgaline benzer bir tavirla... Ukrayna’ya lojistik destek saglayan Batili ülkeler, Rusya’ya karsi ekonomik ambargo uyguluyor. Ukrayna ile Rusya arasindaki kapismada “tarafsiz” kalmaya çalisan Türkiye ise, bu savasin “en” magdurlari arasinda. Her iki ülkeden de tarim ürünleri alan Türkiye savasin sikintilarini yakindan hissediyor. Ithal tarim ürünlerimiz hizla tükenirken fiyatlar yükseliyor ve enerji bagimliligimiz endise yaratiyor.
Korkmali miyiz?
Günü kurtarmak yerine daha köklü çözümlere mi yönelmek gerekiyor?
Dünü hatirlamak bu açidan önemli…
Tarih tekerrür etmemeli!
Istiklâl Marsi sairimiz Mehmet Akif’in dedigi gibi:
“Tarihi tekerrür diye tarif ediyorlar.
Hiç ibret alinsaydi tekerrür mü ederdi!”
Aralik 1915 Tarihli Hasar Defteri’nde Ünye
Osmanli kayitlarinda “Hasar Defteri” olarak bildirilen ilk saldirilarin kiyi seridi, kara kismina ait hasarlardir. Deniz araçlarina yapilan saldiri ve zarari ilk yazimizda vermistik.
Ünye’de tespit edilen bombardimana maruz kalmis 8 bina kaydi su sekildedir: Bir is yeri, bir ev, 5 tane dükkan duvari ve bir adet de belediyeye ait iskeledir. Hasar gören yerlerden dördünün sahibi Gayrimüslim’dir.
Hasar Kaydi’nda adi geçen Ünye Kaymakami Halil Rifat, Belediye Reisi Osman Fehmi Efendi’dir. Osman Fehmi Efendi’nin torunu, emekli Ünye esrafi Osman Bayraktar ile görüstük. Rus Bombardimanina iliskin büyüklerinden kendilerine intikal eden bir ayrinti olmadigini, ancak Kurtulus Savasi baslangicinda (muhtemelen Amasya Tamimi sonrasi) bizzat Mustafa Kemal’in imzasiyla gönderilmis, bölgede silah ve lojistik durumunun bildirilmesine iliskin bir telgraftan söz edilmektedir. Ayrica savas yillarinda ilçedeki onarim ve yol yapimi için ahalinin seferber edildigi ve daha ziyade Gayrimüslim kesimin bu islerde görev aldigi bilgisi verilmistir.
Hasar gören isyerlerinden biri Ulemazâde Haci Hüseyin Efendi‘ye attir. Hasar Defteri’nde bu is yeri için 3000 kurusluk bir zarar kayitlidir. Hüseyin Efendi’nin torunu, Ünye’de halen manifatura magazasi sahibi Ünal Ayalp’tir. Ünal beyin oglu Cüneyt Ayalp, o günlere bazi ayrintilari babaannesinden anlattiklarindan nakletti. Açikta Rus savas gemilerini gördüklerinde, bohçalarina sardiklari aziklarla Kiraztepe’ye çikar, tepenin arka kuytularina gizlenerek bombardimanin bitmesini beklerlermis.
Benzer bir durumu Seyit Bilal Özalp da babaannesinden dinlermis. Öyle ki, çok önceden hazirladiklari bohçalari kaptiklari gibi Kiraztepe’ye kosarlarmis. Günler önceden dellallar dolasir, sokak sokak tehlikeyi tüm ahaliye anons edermis.
Babaannesi Huriye Gürkan’dan Rus Bombardimanini dinleyen bir hemsehrimiz de Ünye Esnaf Odalar Sekreterlerinden Ibrahim Gürkan’dir. Köprübasi mevkiindeki evlerinin yakinina düsen bir bombadan dolayi hasar gördüklerini anlatmistir. Söz konusu konut, Aralik 1915 tarihli Hasar Defteri’nde 7. Sirada kayitli Irâni Riza Efendi’ye ait “hâne”dir. Ünyeli arastirmaci Sabri Bacaci’nin Osmanli Arsivlerinden transkribe ettigi belgede, Riza Efendi’nin hanesinde 500 kurusluk bir zarar tespiti yapilmistir.
Ocak 1916 Tarihli Hasar Defteri
Ünye’de 13 noktada hasar tespit edilmistir. Bes tanesi Belediye’ye ait rihtim, köprü ve iskelelerdir. 5 magaza, bir dükkan duvari, bir kireç firini ve bir de emtia (mallarin bulundugu yer) bombardimandan hasar görmüstür. Biri çömlekçi magazasi olmak üzere iki magaza Gayrimüslimlere aittir.
13. sirada kayitli Lazzâde Rusen Efendi‘nin kireç firininda 6500 kurusluk hasar görülmektedir. Lazzâde Rusen Efendi’nin torunu Rusen Aksoy’la Rus Bombardimanini görüstük. Hasar gören kireç firini hakkinda bir bilgisi olmadigini ama dedesine ait iki yük gemisinin (çektiri yahut çapar) Inebolu açiklarinda Ruslar tarafindan batirildigini söylemektedir.
Rus Bombardimanina iliskin bir baska ayrinti, 1991 yazinda Ünye Yali mevkiinde Rüstü Akin’a ait eski binanin yikimi sonrasi, temel kazimi sirasinda bulunan top güllesine aittir. Yali Kahvesi sakinlerinden Muharrem Kiliçaslan’in buldugu ve himaye ettigi bu gülle sayet 1915 yili Rus Bombardimani’na aitse, büyüklerimizin anlattiklari ve kayitli belgeler yaninda günümüze ulasan en somut buluntudur.
Bir sonraki yazimizda bulunan güllenin ayrintisina girecegiz.
Savas acilari bombardimanla sinirli degildir; çocuk, yasli demeden savasin önüne kattigi, yerinden yurdundan ettigi insanlara deginecegiz. Göç yollarina düsmüs, açlik ve hastalikla bas etmeye çalisan insanlar ki, ölülerini yol kenarinda denk geldigi mezarliklara gömen, takatlerinin tükendigi yerde Ünye’yi yurt edinen insanlar…
Yolumuza onlarin aramizda yasayan torunlariyla devam edecegiz.
ÜNYE TARIH ARASTIRMA GRUBU
AHMET KABAYEL – AHMET DERYA VARILCI
