Balkan Harbiyle baslayan, Seferberlik yillariyla devam eden, Türk Istiklal Harbi’yle neticelenen on yillik savaslar dönemi (1912-1922) vatan cografyamizin her tarafinda oldugu gibi Ünye’de de erkek nüfusun erimesine sebep olmustu. 1935 yilinda yapilacak olan Umumi Nüfus Sayimina hazirlik olmasi bakimindan 1934’te Ünye’de ve sair bazi mintikalarda tecrübe sayimlari yapilmisti.
Istatistik Umum Müdürlügü’nden Basvekâleti Celile’ye: Bu ayin 24. cuma günü (Agustos 1934) Ordu Vilayetine tabi Ünye Kazasi’nda nüfus sayimi tecrübesi yapilmistir. Muvaffakiyetle yapilan bu tecrübe sayiminda elde edilen ilk netice ile 1927 senesinde yapilan tahririn neticesi ve mukayeseli tahlilleri su sekilde idi. Ünye’de 1927 de kadin nüfus 28210, erkek nüfus 22135 idi. Toplamda 50345 olan nüfusun %56’si kadin %44’ü erkek idi. 1934’te erkek nüfus 27857, kadin nüfus 31540 tir. Toplamda 59397 olan nüfusun % 53’ünü kadinlar % 47 sini ise erkekler olusturuyordu. Ünye Kazasi nüfusunun senelik artis orani binde 26’dir. Bunun ise Ünye merkezdeki orani senede binde 8 idi. Bu sevindirici durum T.C. Basvekalet Yazi Isleri Müdürlügü tarafindan 27.8.1934 tarihinde Izmir’de bulunan Ismet Pasa Hazretlerine telgraf ile söyle bildirilmisti: “Ünye’de Istatistik Umum Müdürü Celal Bey’den bugün gelen telgrafta, Ünye’de yapilan Nüfus Tecrübe Sayiminin muvaffakiyetle basarildigi halkin sayima tam bir musavaat gösterdigi ve 5758’i kaza merkezinde, 53639’u nahiyelerle köylerde olmak üzere, 59397 nüfus tespit edildigini ve bu rakamin 1927 tahririne nazaran, 9052 nüfus artis gösterdigi bildirilmektedir. Tazimlerimle arz eylerim efendim.”
T.C. Basvekalet Istatistik Umum Müdürlügü Nüfus Subesi tarafindan 25.10.1934 tarih ve 4798/502 sayili yazi ile Basvekil Ismet Pasa Hazretlerine, yapilan Nüfus Tecrübe Sayimlarinda okuma bilenlerin yüzdesi hakkinda yazilan yazi söyleydi: Harf Inkilabinin okuma bilenler adedine yaptigi tesiri anlamak üzere Ünye, Pertek, Ahlat tecrübe sayim defterlerinin okumak bilenlerine mahsus sualini tasnif ettirdim. Alinan neticeye göre okuma bilenlerin yüzde kaç nispetinde arttigi asagida gösterilmistir. Ünye 1927 de %3.33 iken 1934’te %5.30 ‘dur. Pertek 1927’de %3.39 iken 1934’te %5.63 tür. Ahlat 1927’de %3.60 iken 1934’te %4.92 ye yükselmistir. Toplamda 1927 deki oran % 3.37 iken 1934’e gelindiginde % 5.30 lara yükselmisti. Bu istatistige kaza merkezleri ve köyler dâhildi. Bu nispetlere göre Ünye, Pertek ve Ahlat kazalarinda okuma bilenler % 1.93 derecesinde artmistir. Vatandaslara sorulan Yeni harflerle okuma bilir misiniz? Suali mahiyet itibariyle halkin hiçbir endise duymadan cevap verecegi bir sual oldugu için bu malumat tamamen itimada sayandir denilmekteydi. Ayrica bu husus dönemin Maarif Vekili Zeynel Abidin Özmen’e de yazili olarak bildirilmisti.
Yeni Alfabe ile Okuma-yazma Seferberligi Ünye’de Maarif Memurlugunca uygulanmaktaydi. Ünye Türk Ocaginda ve Ünye Halk Firkasi binasinda açilan dershanelerde görevlendirilen muallim ve muallimeler ile bu süreç etkili ve özverili bir biçimde yürütülmüstü. Zamanla açilan aksam kurslari ile de uygulamalar destekleniyordu. Genç Cumhuriyetin Egitim ögretim alanindaki inkilap hamlesi, alfabe degisikligi ile yeni bir ivme kazanmisti. Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti ile Türk Dilini Tetkik Cemiyetinin kurulmasi ise Tarih ve Dil alanindaki ilmi mesailere verilen ehemmiyetin bir neticesi olmustu. Ünye Halkevi bünyesinde olusturulmus olan kütüphanede basta Nutuk olmak üzere Mimar (Arkitekt), Uyanis Mecmualari, Adliye Cerideleri, Maarif Vekaleti Mecmuasi gibi yayinlar ve degisik türdeki genel kültüre dair kitaplar ile Ünye Halkinin okuma Seferberligindeki ihtiyaci olan yeni harfli yayinlara ulasmasi saglanmaktaydi. Maarif Memuru Nazif Bey, Burhaneddin Bey, Vahap Bey, Arif Bey, Cavide Hanim, Hasim Bey, Ömer Sadik Bey Ünye’deki okuma seferberliginin öncüleri olmuslardir. Onuncu yil Marsinda belirtildigi gibi “Çiktik açik alinla on yilda her savastan, on yilda on bes milyon genç olustu her yastan…” Ünye Feyziye ilk Mektebi ögrencilerinden 129 nolu Neriman Izzet takip etmis oldugu Cumhuriyet Gazetesi’nin Çocuklar için sayfasinda yer alan bulmacalari dogru çözenlerden birisiydi. Gazetenin 3 Mart 1932 tarihli nüshasinda ismi on adet kartpostal ödülü kazananlar içerisinde zikredilmekteydi.
(Kaynak: BCA.Muamelat Genel Müd. 24/136/14 -24/136/15, Cumhuriyet,3 Mart 1932,sayfa 5 )
