1924 yilinda “Mübadele” denilen insan degisimi ile Yunanistan’a gönderdigimiz, bin yildir Ünye’de yasamis Rum dedigimiz insanlar kimdi, Ünye’ye nereden gelmislerdi, neden gittiler?
Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi veya Degisimi;
30 Ocak 1923 tarihinde Lozan’da yapilan ve resmi adi Yunan ve Türk halklarinin mübadelesine iliskin sözlesme ve protokol uyarinca, “degis tokus yöntemine verilen addir.
Göçe tabi tutulan kisilere ise “mübadil” denmistir.
Mübadele ile 1.200.000 Ortodoks Hristiyan Rum Anadolu’dan Yunanistan’a, 500.000 Müslüman Türk de Yunanistan’dan Türkiye’ye göç etmek zorunda kalmistir.
1923 yilindan önce Ünye’de hatiri sayilir bir Rum yasiyordu. Daha geriye gidildiginde sayilari daha da fazlaydi.
Ve Türkiye ile Yunanistan arasinda Lozan Anlasmasi uyarinca yapilan anlasma ile Ünye de dahil olmak üzere Türkiye’ nin bazi bölgelerindeki Rumlar ile Yunanistan’daki Türkler karsilikli yer degistirdiler buna Mübadele denildi.
Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsaminda, Türkiye’de sadece Istanbul kenti ile Gökçeada ve Bozcaada’da oturan Rumlar, Yunanistan’da ise sadece Bati Trakya Türkleri mübadeleden muaf tutulmuslardi
Degisimin çok büyük bir bölümü 1923-1924 yillarinda gerçeklesmis, ancak geriye kalan az sayida durumda bu uygulamaya 1930 yilina kadar devam edilmistir. Zorunlu göç gerek Türk, gerek Yunan ekonomisinde yaklasik 20 yil süren agir bir krize yol açmistir.
Rumlar Ünye’den 1924 yilinda karli bir Aralik sabahi motorlarla açikta demirleyen Gülcemal vapuruna tasindi, çoluk çocuk 6 veya 800 kisi kadardilar, son aksam mezarliga gidip ölüleri ile vedalastilar, agladilar, mezar taslarini öperek gözyaslari içinde eve döndüler, o gece sabaha kadar hiç uyumadilar.
Bana sikça sorulan sorulardan biri de Lozan Anlasmasindan önce Ünye’de yasamis olan sonra Ünye’yi terk etmis olan Rum ve Ermenilerin mezarliklarina ne oldu?
.
Mezarliklari
Ünye’den giden Rum ve Ermenilerin mezarliklari zaman içinde, ziyaretçisiz ve bakimsiz uzun yillar durmustur. Daha sonralari buralar mezarlik kisvesinden uzaklasmis, taslar kirilmis, mezarlar düzlesmis yerlesim yerleri buralari istila etmis mezarlik alanlarin üzerine binalar yapilmistir.
Ünye’deki geçmiste var olmus bir Ermeni Mezarligi Kaledere Mahallesi’nde idi, yerini yazamayacagim, çünkü defineciler, simdi evlerin arasinda ve bahçelerinde kalmis bu yerleri kazip talan ediyorlar, bu mezarligin üzerine bir ilkokul yaptilar, ilkokul bahçesi bir Ermeni Mezarligidir. Bir Ermeni Mezarligi da Çakirtepe'de idi definecilerin mezarlara zarar vermemesi için yine yerini yazmiyorum.
Bir Rum mezarligi bugünkü Meçhulasker ortaokulunun bahçesinde idi. Burada bir Rum Ortadoks kilisesi vardi, kilisenin bahçesi mezarlikti, kiliseyi ellili yillarin ortalarinda yiktilar yerine okul binasi yaptilar.
Mezarlardaki kemikler ve mezar taslari çogu parçalanmis olarak yeni yapilan binalarin temelleri altinda kalmistir. Bunlardan bir tane yekpare mermerden 14 yaslarinda bir genç kiza ait mezar tasi kurtarilmistir. Bu tas simdi Ünye Müze Ev’in bahçesindedir. Üzerinde Antik Gerkçenin Ünye ve çevresinde konusulan Pontika lehçesinde yazilmis olan metin bu dili konusan kalmadigi için Yunanistan’da tercime edilmistir.
Ünye’de bir Yahudi mezarligi hiç olmamistir. Geçmiste Ünye’de çok fazla Yahudi yasamamistir. Tek yasayan Yahudi aile ise 1919 yilinda“Yahudi Düzlügü” denilen yere sadece isimlerini birakarak Ünye’yi terk etmislerdir.
Rum mezarlari yillar sonra Meçhulasker Ortokulu yapilirken gün yüzüne çikmis ve arastirmamizin dogrulugunu ortaya koymustur.
Biz buranin mezarlik oldugunu çok önceden çocuklugumuzda bilirdik. Ben Kilise yikildigi yil ortaokula baslamistim, okulun basket sahasini o zamanki beden ögretmenimiz Ali Riza Eren bize bu mezarlik üstüne yaptirmisti.
Eski ortaokul yetersiz kalinca kilise yikilarak yerine bundan önceki ortaokul binasi yapildi. Bu bina da yeterli gelmeyince daha büyük bina yapildi.
Simdi Ünye’de Rumlarin tek bir mezarligi kalmistir, o da bir evin bahçesindedir ve unutulmustur. Yerini definecilerin talanina ugramamasi için yazmiyorum.
En Aci Veda
Rumlar Ünye’den 1924 yilinda gönderilmeye baslandilar. Ilk kafile karli bir Aralik günü motorlarla açikta demirleyen Gülcemal vapuruna tasindi. Ilk gidenler çoluk çocuk 6-800 kisi kadardi. Vapur gidenlerin yerine getirdigi yine 800 civarinda insani çikardiktan sonra gidecekleri aldi ve Selanik’e götürdü.
Gidenler son aksam mezarliga giderek ölüleri ile vedalastilar, son dualarini ettiler, agladilar, mezar taslarini öperek gözyaslari içinde eve döndüler o son gece sabaha kadar hiç uyumadilar ve hep agladilar.
Türk komsularini tek tek ziyaret edip kucaklastilar, sarilip agladilar veda ettiler.
Ertesi sabah götürmelerine izin verilen çok az esyalari ile birlikte kapilarini çekip iskelenin basinda bekleyen motorlarla gemiye tasinip bilmedikleri yerlere dogru yola çiktilar.
Gidenler Ünye’yi hiç unutmadilar. Gittikleri yerlerde Ünye isimli kasabalar köyler kurdular. Buralardan zaman zaman Ünye’yi ziyarete gelenler, babasinin evini dedesinin evini arayanlar, yalidaki kiliseyi, ziyaret ederek dua edenler oldu.
Bugün bile Yalidaki kilisenin önünde Yunan Plakali otobüsler durur otobüsten inan insanlar kiliseyi açiksa içerden kapaliysa disardan ziyaret ve dua edip giderler.
Bir zamanlar birlikte yasadigimiz bu insanlardan Ünye’de kimse kalmamistir.
Rum Kime Denir?
Rum, Yunanli degildir
Rum, Roma vatandasi demektir. Bu ismi onlara Araplar takmis bizde onlardan almisiz. Araplar Anadolu'ya “Diyar-i Rum” derlerdi, onlar ise kendilerine Romali anlamina gelen Romeio demistir.
Rumlarin içinde birçok ulus ve kavim oldugu gibi Kuman, Kipçak, Peçenek, Uz gibi Türk boylari da vardi.
Midrebolu.. Pontus'un Mirasi
Yunanlilar, Pontus Kralligina sahip çikmaktadirlar.. Oysa Pontus'un kurucusu Mitridat, bir kisim tarihçilere göre Pers yani Iranli bir kismina göre de Azeri Türküdür.
Pontos'un Ünye ile ilgisi Besinci Mitridat'in Ünye'yi baskent yapmak istemesidir. Bugün “Midrebolu” denilen yer Mitridat'in kurmaya çalistigi “Mitrapolis” sehridir. Bu sehir tam olarak kurulamamis, Midrebolu ismi de bize hatira kalmistir.
Anadolu Yunanli degildir. Yunanlilar Anadolu'da yasamis birçok ulus ve kavimden sadece biridir. Kendilerine “Helen” derler. “Yunanli” ve “Grek” denilmesine kizarlar. Bizim kullandigimiz “Rum ismi de yanlistir. “Rum” Roma Imparatorlugu vatandasi demektir.
Grek-Yunan- Helen-Rum
Ne demektir?
Yunanlilara “Grek” diyen Avrupalilar, bu adi eski Yunan'i anlatmak için kullanirlar. Latince sözlüklerde “Grek” kelimesi hirsiz, hilekar demektir.. Bu nedenle Yunanlilar, Grek denmesine kizarlar, Avrupa onlara Grek biz Yunan onlar kendilerine “Hellen” derler.
Tarihin bir döneminde Bati Anadolu'yu (Iyonya'yi) ele geçiren Persler, buradaki halka “Yauna” demislerdir.. Bu ad zamanla Yunan halki için kullanilmis, Türkler de, bu adi kullanmislardir..
KAYNAK:
Muzaffer Erendil “Yunanlilarin Kökeni”
Antropolog Timuçin Binder
Dr. Mürselin Güney (Ünye Tarihi)
Osman Dogan, (Tarihte Ünye)
