SON GÜNLERDE GÜNDEMDE OLAN
VE ÇOKCA KONUSULAN
MONTRÖ BOGAZLAR ANLASMASI
NEDIR?
Montrö Sözlesmesi diger adiyla Türkiye Bogazlar Anlasmasi, birden bire çok sik duydugumuz kelimelerden biri haline geldi. Çok bilmedigimiz ve bugüne kadar hiç gündeme gelmeyen Montrö, Türk Bogazlari Sözlesmesi nedir?
Anlasmanin yapildigi Montrö Isviçre’de Leman gölü kiyisinda Lozan gibi küçük bir sehirdir.. Biraz ilerideki Lozan sehrinde de Lozan Anlasmasi yapilmisti. Montrö Sözlesmesi, Fransizca adi ile “Convention de Montreux” 20 Temmuz 1936'da imzalanmistir. Bu anlasma ile Istanbul ve Çanakkale bogazlarinin statüsü belirlenmistir. Isviçrede iken Lozan Anlasmasinin yapildigi yerleri görmek için Lozan’a giderken Montrö’yü de görmüstüm,
Montrö Anlasmasindan önce yani bogazlar konusu Lozan Anlasmasi’nda ele alinmis ve karara baglanmisti. Fakat Türkiye bu karari begenmeyerek itiraz etmis bunun üzerine Türk bogazlarindan geçisi ve bogazlar bölgesinin güvenligini yeniden düzenleyen Montrö sözlesmesi, 1923de Lozan’da imzalanan Bogazlar Sözlesmesinin yerine geçmistir.
Türkiye, Lozan Antlasmasinda ile imzalanan Bogazlar Sözlesmesi’nin getirdigi kisitlamalardan dolayi duydugu huzursuzlugu ve anlasmada degisiklik yapilmasi yolundaki istegini ilgili imzaci devletlere bildirerek, degisiklik istemis ve istegi kabul edilmistir.
Lozan’da imzalanan Bogazlar Sözlesmesinin degistirilmesi taraflarca kabul edilince Montreux (Montrö) kentinde bir konferans toplanmistir. 20 Temmuz 1936 da imzalanan yeni Sözlesme ile Türkiye’nin haklari iade edilmis ve bogazlar bölgesinin egemenligi Türkiye’ye geçmistir.
Montrö Sözlesmesi Türkiye, Ingiltere, Fransa, Sovyetler Birligi, Japonya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya arasinda imzalanmistir.
Bogazlardan geçis; baris ve savas zamani ile ticaret ve askeri gemiler açisindan ve ayrica Karadeniz'de kiyisi bulunan devletlerle kiyisi bulunmayan devletlere göre degisik biçimlerde hazirlanmistir.
Bogazlarin askeri kontrolü ve savunma tedbirleri tamamen Türkiye'ye aittir. Bundan önceki 1923 Lozan Antlasmasi'ndaki hüküm burayi askersizlestirmisti. Montrö'de en büyük istegimiz bu hükmün degismesiydi ve bu hakkimiz tanindi.
Bogazlardan geçisi denetleyen Milletlerarasi Bogazlar Komisyonu kaldirildi
Montrö Sözlesmesi Bogazlar üzerindeki genel hakimiyetimizi saglamistir.
Yabanci gemilerin Bogazlardan geçislerinde
Su hükümler karara baglanmistir.
Baris Zamaninda
Karadeniz'de kiyisi olmayan devletlerin ticaret gemileri serbestçe geçerler. Savas gemileri ise, 8-15 gün önceden Türkiye'ye haber vereceklerdir. En fazla bir arada 9 gemi geçebilir. Denizaltilar, uçak gemiler ve 10.000 tondan büyük savas gemileri ise hiç geçemezler. Sözlesmeye uyan sekilde Karadeniz’e geçen yabanci savas gemileri Karadeniz'de 21 günden fazla kalamazlar.
Karadeniz'de kiyisi bulunmayan devletlerin barista, denizde bulunabilecek savas gemilerinin toplam tonaji 30.000 tonu asmayacak sekilde saptanmistir..
Karadeniz'de kiyisi bulunan devletler için ise ticaret gemileri serbesttir. Savas gemileri de, 8 gün önceden bize bildirilecektir.
Savas Zamaninda
Türkiye tarafsiz ise: Herkesin ticaret gemileri serbestçe geçer, savasan devletlerin savas gemileri geçemezler.
Türkiye savasa katilmis ise: Her tür gemiyi geçirip, geçirmemekte kendisi karar verir dilerse bogazlari herkese kapayabilir.
Türkiye Savas tehlikesinin çok yaklastigi durumlarda bogazlari kapayabilir.
Kaynak: Atatürk Devrimleri, Montrö bogazlar sözlesmesinin sonuçlari ve önemi
Montrö Bogazlar Sözlesmesi
Ana Hatlari
Lozan Baris Antlasmasi ile kurulmus olan Bogazlar Komisyonu kaldirildi ve bu komisyonun görev ve yetkileri Türk Devleti’ne devredildi.
Lozan Baris Antlasmasi ile Bogazlarin iki yakasinda askersiz duruma getirilmis olan alanda Türkiye’nin asker bulundurmasi ve savunma tedbirleri almasi kabul edildi.
Yabanci ticaret gemilerinin Bogazlardan her iki yönde geçisi serbest birakildi.
Yabanci savas gemilerinin Bogazlardan geçisi için sinirlamalar kabul edildi.
Karadeniz’de kiyisi olmayan devletlerin Karadeniz’e geçirebilecekleri ve bu denizde bulundurabilecekleri savas gemilerinin cinsi büyüklügü ve toplam tonaji sinirlandirildi. Ayrica bogazlardan geçecek savas gemileri önceden Türk Devletinden izin alacaktir.
Türkiye tarafsiz ve savas disi ise savasan taraflarin savas gemileri Bogazlardan geçemeyecektir. Türkiye bir savasa girerse veya kendisini yakin bir savas tehlikesi karsisinda görürse, diger devletlerin savas gemilerinin Bogazlardan geçmesi tamamiyla Türkiye’nin istegine birakilmistir.
Tekrar yayin güncellenmistir.
Kaynak:
Alim ÖZTÜRK, Inkilap Tarihi.
Prof.Dr. Necmettin Akten Montrö Bogazlar Sözlesmesi.
Alinti yapilmistir.