Clair Cameron Patterson
(2 Haziran 1922 – 5 Aralık 1995), Amerikalı jeokimyacı. Dünya'nın yaşını hassas şekilde hesaplayan ilk bilim insanı..
Dünyanın kaç yaşında olduğunu buldu. Sonra da milyonlarca zihne sessizce zarar veren bir şeyi keşfetti.
DÜNYA KAÇ YAŞINDA ?
Herşey bu soruyla başladı.
Yüzyıllar boyunca insanlar gezegenimizin yaşı hakkında tartıştılar. Kutsal metinler kesinlik sunuyordu. Filozoflar teoriler üzerinden tartışıyordu. Jeologlar fosillerden ve kaya katmanlarından tahmin yürütüyordu. Ama kimse bunu kanıtlayamıyordu.
Tam olarak değil. Araştırmalarla doğrulanabilen rakamlarla değil.
Bu durum 1953 yılında, Clair Patterson adında alçak gönüllü bir jeokimyacının yeryüzünün yaşını en sonunda kesin ve tartışılmaz biçimde ölçmesiyle değişti. Bir gecede ünlü olması gerekiyordu. Bunun yerine, bir sonraki keşfi onu güçlü insanların susturmak istediği bir "sorun" haline getirdi.
Patterson’ın çalışmaları 1940’ların sonlarında Şikago Üniversitesi’nde başladı. Ona dar kapsamlı teknik bir görev gibi görünen bir iş verilmişti:
Canyon Diablo olarak bilinen bir meteorit parçasındaki kurşun izotoplarının oranlarını ölçmek.
Eğer bu oranlar yeterince hassas bir şekilde ölçülebilirse, meteoritin ne zaman oluştuğunu ortaya çıkaracaktı. Ve meteoritler Dünya ile aynı zamanda oluştuğu için, bu hesaplama gezegenimizin yaşını da verecekti.
Fikir zarifti. Uygulama ise yıpratıcı. Patterson ölçümleri her yaptığında, rakamlar bir türlü sabitlenmiyordu. Testten teste çılgınca değişiyorlardı. Kütle spektrometresi çalışıyordu. Matematik tutuyordu. Ama veriler kullanılamaz durumdaydı.
Çoğu bilim insanı bunun bir deney hatası olduğunu varsayıp yoluna devam ederdi. Patterson etmedi. Takıntı derecesinde titizdi. Deneyleri tekrar tekrar yaptı. Cihazları yeniden kalibre etti. İşlem sırasını yeni baştan yazdı. Hiçbir şey bu kaosu düzeltmedi.
Sonunda akla gelmeyecek olanı fark etti. Sorun meteoritte değildi.
Sorun dünyadaydı.
Kurşun her yerdeydi. Havada. Laboratuvar tezgahlarında. Tozların içine gömülmüş halde. Kıyafetlere ve ayakkabılara yapışmış durumda. Odaların içinde görünmezce süzülüyordu. Arka plandaki kirlilik o kadar aşırıydı ki, ölçmeye çalıştığı sinyali bastırıyordu. Gezegenin kendisi, temiz bir şekilde incelenemeyecek kadar kirlenmişti.
Böylece Patterson daha önce kimsenin yapmadığı bir şeyi yaptı. Modern dünyayı dışarıda tutacak şekilde tasarlanmış bir laboratuvar inşa etti. Her yüzeyi defalarca fırçaladı. Çatlakları bantla mühürledi. Filtreli hava sistemleri kurdu. Laboratuvar önlükleri, eldivenler ve fanatiklik derecesinde katı protokoller uyguladı. Elleri çatlayıp kanayana kadar temizlik yaptı. Asistanlarını, kirliliğe bir düşman gibi davranmaları için eğitti.
Yıllar geçti. Nihayet, sorun çözüldü. 1953’te Patterson istikrarlı bir okuma yaptı. Rakamları tekrar ölçtü. Ve bir kez daha. Sonuç değişmedi.
Dünya 4,55 milyar yıl yaşındaydı.
İnsanlık tarihinde ilk kez, bu sorunun inanca değil ölçüme dayalı bir cevabı vardı. İnsanlığın en eski gizemlerinden biri; sabır, titizlik ve baştan savma gerçekleri reddetme sayesinde çözülmüştü.
Ancak Patterson kurşunu örneklerinden izole ederken, başka bir gerçek zihnine sızdı.
Neden her yerde bu kadar çok kurşun vardı?
Kurşun, yeryüzünde doğal olarak bol bulunan bir madde değildir. Yerin derinliklerine kilitlenmiştir. Havada özgürce süzülmez. Dağların zirvelerinde veya laboratuvarlarda bulunmaz.
Yine de Patterson onu okyanus suyunda buldu. Antarktika karında. Uzak dağ buzullarında. Seviyeler, doğanın tek başına açıklayabileceğinden yüzlerce kat daha yüksekti.
Bu örüntü tek bir kaynağa işaret ediyordu. 1920’lerden beri petrol şirketleri benzine tetraetil kurşun ekliyordu. Bu, motorların daha sarsıntısız çalışmasını sağlıyor ve vuruntuyu önlüyordu. Her araba, her kilometrede atmosfere görünmez bir zehir püskürten ince partiküllü bir kurşun yayma sistemine dönüşmüştü.
Kurşun bir nörotoksindir.
Gelişmekte olan beyinlere zarar verir. Zekayı düşürür. Davranışları ve dürtü kontrolünü bozar. Çocuklar özellikle savunmasızdır. Koca bir nesil bunu soluyordu.
Patterson artık bir dönüm noktasındaydı. Kendi çizgisinde kalabilirdi. Dünyanın yaşını yayımlar, konforlu bir akademik kariyer inşa eder ve laboratuvarın ötesinde olan biteni görmezden gelebilirdi. Ya da kendisine düşman kazandıracak bir şey söyleyebilirdi.
O, ikinci yolu seçti. 1960’ların ortalarında Patterson, endüstriyel kurşun kirliliğinin yaygın ve tehlikeli olduğu konusunda uyarıda bulunan makaleler yayımladı. Modern kurşun seviyelerinin doğal olmadığını ve özellikle çocuklar için zararlı olduğunu savundu.
Tepki gecikmedi. Kurşun endüstrisi devasaydı. Ortada milyarlarca dolar vardı. Onların bilimsel sözcüsü Dr. Robert Kehoe, onlarca yılını halka kurşuna maruz kalmanın zararsız ve doğal bir durum olduğu konusunda güvence vererek geçirmişti.
Patterson’ın çalışması bu anlatıyı tehdit ediyordu. Sektör temsilcileri ona cömert fonlar teklif etti. Hibeler. Destekler. Tek yapması gereken yayınlarını değiştirmekti.
Reddetti.
Bunun üzerine baskı arttı. Fonları kesildi. Dergiler makalelerini geciktirdi veya reddetti. Üniversite yöneticilerine baskı yapıldı. "Felaket tellalı" olarak dışlandı, uzmanlık alanını aşmakla suçlandı, bir bozguncu olarak resmedildi.
Bir süre için bu işe yaradı. Patterson kenara itildi. Ama o, onların silemeyeceği bir şeyi biliyordu. Kirlilik başlamadan öncesine dair bir kanıta ihtiyacı vardı. Böylece Grönland’a gitti. Orada, kadim buz tabakalarının derinliklerine sondaj yaparak, binlerce yıl boyunca her yılın kar yağışını koruyan uzun karotlar (buz kesitleri) çıkardı. Her katman, kar yağışları sırasındaki atmosferin bir anlık görüntüsüydü.
Temiz laboratuvarına döndüğünde, farklı yüzyıllardan gelen kesitleri eritti ve kurşun miktarını ölçtü.
Sonuçlar yıkıcıydı.
Binlerce yıl boyunca atmosferdeki kurşun seviyeleri neredeyse sıfırdı. Sonra, 1920’lerden itibaren keskin bir artış göstermişti. Zamanlama kusursuzdu.
Sebep su götürmezdi. Kirlilik doğal değildi. Bunu biz insanlar yapmıştık.
Bu kanıtla donanmış olan Patterson, yeniden halkın karşısına çıktı. Kongre önünde tanıklık yaptı. Sanayi avukatlarının düşmanca sorularıyla yüzleşti. Yetenekli bir hatip değildi. Rahatsızdı, titizdi, lafı dolandırmıyordu. Milletvekillerine kendi çocuklarını zehirlediklerini söyledi.
Yavaş yavaş, bilimin görmezden gelinmesi imkânsız hale geldi. Diğer araştırmacılar onun bulgularını doğruladı. Halk sağlığı yetkilileri durumu fark etti. Ebeveynler cevap talep etti.
1970’lerde Amerika Birleşik Devletleri, Temiz Hava Yasası kapsamında kurşunu benzinden kademeli olarak çıkarmaya başladı. Yıllar sürdü. Direniş sertti.
Ama değişim gerçekleşti.
Sonuçlar olağanüstüydü.
Çocukların kanındaki kurşun seviyeleri yaklaşık yüzde 80 oranında düştü. Bilişsel sonuçlar iyileşti. Davranışsal sorunlar azaldı. Milyonlarca çocuk, hayatları boyunca peşlerini bırakmayacak bir hasardan kurtuldu.
Patterson bunu asla halka açık bir şekilde kutlamadı. Laboratuvarına döndü. Okyanusları ve dünya tarihini incelemeye devam etti. Zengin olmadı. Nobel Ödülü almadı. 1995’te öldüğünde, bilim dünyası dışındaki çok az kişi adını biliyordu.
Ama etkisi her yerdeydi. İnsanlığa dünyanın yaşını verdi. Ve sonra çocuklara, kanlarında zehir olmayan bir gelecek verilmesine yardım etti.
Kahramanlık her zaman şaşaalı görünmez. Bazen laboratuvarda tek başına çalışan, başkalarının temizlenmesi gerektiğini düşünmediği bir odayı temizleyen, parayı reddeden, susmayı reddeden ve uygun gibi görünen bir yalanı kabul etmeyi reddeden bir adam gibi görünür.
O önce verileri temizledi. Sonra havayı temizledi. Ve dünya; o bunu yaptığı için daha sakin, daha akıllı ve daha sağlıklı.
DÜRÜST BİLİM İNSANLARINA SAYGILARLA
(Alıntıdan derlenmiştir.)